Peki, bu deyimin kökeni nereden geliyor? İşte "zıvanadan çıkmak" deyiminin anlamı ve halk arasında anlatılan hikâyeleri…
Zıvana ne anlama geliyor?
Zıvana kelimesi, Farsçadan Türkçeye geçmiş olup "iki ucu açık küçük boru, içine bir şey geçirilen delik veya bu deliğe geçirilen mil" anlamına geliyor. Mekanik sistemlerde parçaların birbirine bağlanmasını sağlayan önemli bir eleman olarak biliniyor.
Deyimin anlamı nedir?
Türk Dil Kurumuna (TDK) göre "zıvanadan çıkmak" deyimi şu anlamlarda kullanılıyor:
-
Çok sinirlenmek, öfkelenmek.
-
Aklını yitirmiş gibi davranmak.
-
Denetlenemez bir duruma gelmek.
Bu nedenle deyim, kişinin öfkesine hâkim olamayarak beklenmedik tepkiler vermesi veya olayların kontrolden çıkması durumlarını ifade ediyor.
Deyimin kökenine dair anlatılanlar
"Zıvanadan çıkmak" deyiminin kökeniyle ilgili kesin bir bilgi bulunmamakla birlikte, halk arasında anlatılan birkaç farklı rivayet yer alıyor.
İlk anlatıma göre zıvana, kapıların açılıp kapanmasını sağlayan menteşe sisteminin önemli bir parçasıdır. Zıvana yerinden çıktığında kapı ayakta duramaz ve işlevini kaybeder. Deyimin de buradan hareketle, kişinin kontrolünü kaybetmesini anlatmak için kullanılmaya başlandığı ifade ediliyor.
Bir başka rivayete göre ise 1960'lı yıllarda İstanbul'da trafik polislerinin görev yaptığı metal koruma bölmesine "zıvana" adı veriliyordu. Halk arasında, öfkelenen polislerin "Beni zıvanadan çıkarma" sözünü kullandığı ve deyimin zamanla yaygınlaştığı anlatılıyor. Ancak bu görüşü doğrulayan güçlü tarihî kaynaklar bulunmuyor.
Üçüncü anlatım ise değirmen taşlarına dayanıyor. Değirmen taşlarını bir arada tutan zıvananın yerinden çıkmasının ancak çok büyük bir zorlamayla mümkün olduğu, taşlar dağıldığında ise sistemin tamamen işlevsiz hale geldiği belirtiliyor. Deyimin de buradan doğduğu rivayet ediliyor.
Halk etimolojisi olarak değerlendiriliyor
Dil uzmanları, bu tür köken anlatılarının büyük bölümünü "halk etimolojisi" olarak değerlendiriyor. Yani deyimin gerçek kökeni kesin olarak bilinmese de, zaman içinde toplum tarafından oluşturulan açıklamalar kuşaktan kuşağa aktarılıyor.
Bugün "zıvanadan çıkmak" deyimi, bir kişinin öfkesini kontrol edememesi, aşırı tepki vermesi ya da olayların kontrolden çıkması anlamında yaygın şekilde kullanılmaya devam ediyor.