Mars yüzeyinde petek görünümü

Görev bilimcilerinin dikkatini çeken geniş alan, haziran ayında çekilen 360 derecelik panoramik görüntülerle ortaya çıkarıldı. Görüntülerde, yüzey boyunca uzanan çokgen şekilli kırıkların geniş bir bölgeyi kapladığı görüldü.

Gizemli kırıkların, kalın bir kum tabakasıyla örtülü yaklaşık 6 metre yüksekliğindeki "Miraflores" tepesinin eteklerine kadar uzandığı belirlendi.

Çokgenlerin sırrı araştırılıyor

Bilim insanları, Mars yüzeyinde ortaya çıkan geometrik şekillerin nasıl oluştuğunu belirlemek için çalışmalarını sürdürüyor. Uzmanlara göre bu yapıların oluşumunda kuruyan çamur, sıcaklık değişimleri veya yüzey altında sıkışan suyun dışarı çıkması gibi farklı süreçler etkili olmuş olabilir.

Oluşumların kesin nedeninin belirlenebilmesi için Valle Grande bölgesinden elde edilen yeni ölçüm verileri ayrıntılı şekilde inceleniyor.

Mars'ın su geçmişine yeni ipuçları

Curiosity, 2014 yılından bu yana yaklaşık 5 kilometre yüksekliğindeki Sharp Dağı'nda araştırmalarını sürdürüyor. Uzay aracı, bölgede milyarlarca yıl öncesine ait olduğu değerlendirilen göl ve akarsu yataklarının izlerini inceleyerek Mars'ın geçmişte nasıl bir çevreye sahip olduğunu anlamaya çalışıyor.

Daha önce tespit edilen karbon bazlı moleküllerin ardından gelen bu yeni keşif, Mars'ın geçmişte yaşam için elverişli koşullara sahip olup olmadığına ilişkin araştırmalara da katkı sağlayabilecek yeni veriler sunuyor.

Bilim insanları, Mars yüzeyindeki çokgen yapıların oluşum sürecinin daha ayrıntılı anlaşılmasıyla gezegenin milyarlarca yıl önceki iklimi, su hareketleri ve yüzey koşulları hakkında daha kapsamlı bilgilere ulaşmayı hedefliyor.

Pekin Üniversitesi’nden çevre bilimci Chengzhen Zhou liderliğindeki araştırma ekibi tarafından yürütülen çalışmada, Antarktika Yarımadası’ndan alınan tortu örnekleri incelendi. Araştırmanın sonuçları, iklim değişikliğinin kıtadaki tarihsel cıva birikimini yeniden aktif hale getirdiğine işaret etti.

Cıva birikimi yüzde 160 arttı

Proceedings of the National Academy of Sciences'ta (PNAS) yayımlanan araştırmaya göre, Antarktika Yarımadası’nın kıta sahanlığında cıva birikimi, küresel kıta sahanlığı ortalamasının yaklaşık iki katı hızla gerçekleşiyor.

Bölgede cıva birikim hızının, sanayileşmenin başladığı 1800’lü yılların ortalarından bu yana yüzde 160 arttığı tespit edildi. Araştırmacılar, bu artışın Antarktika’daki buzulların iklim değişikliğine bağlı olarak hızla erimesiyle birlikte yeni bir çevresel risk oluşturduğuna dikkat çekti.

Buzullar cıva kaynağına dönüşüyor

Antarktika’nın uzun yıllar boyunca atmosferden gelen cıvanın önemli bir bölümünü buz tabakalarında tutarak doğal bir “yutak” görevi gördüğü belirtildi. Ancak küresel sıcaklıkların yükselmesiyle birlikte buzulların erimesi, bu doğal depolama mekanizmasının tersine dönmesine yol açıyor.

Bilim insanlarına göre buz erimesi ve erozyon, geçmişte buzullarda depolanan cıvayı yeniden harekete geçirerek çevreye ve okyanuslara taşınmasına neden oluyor.

Araştırmada, atmosfer-okyanus ve atmosfer-buzul-kara-okyanus döngülerinin birlikte etkisiyle buz erimesine bağlı karasal cıva salımının yüzde 550 arttığı belirlendi. Hava ile deniz arasındaki cıva alışverişinde ise yüzde 350 artış tespit edildi.

İklim değişikliği yeni kirlilik kaynağı oluşturuyor

Araştırmacılar, elde edilen bulguların Antarktika’daki tarihsel cıva rezervlerinin iklim değişikliğiyle birlikte yeniden çevreye karışmaya başladığını gösterdiğini belirtti.

Bilim insanları, kıtadaki büyük cıva rezervinin artık yalnızca geçmişte atmosferden gelen cıvayı depolayan doğal bir alan olmadığını, buzulların erimesiyle birlikte aktif bir ikincil kirlilik kaynağına dönüşebileceği uyarısında bulundu.

Raporda, "Son günlerde Güneş'ten yayılan son derece büyük miktardaki radyasyona rağmen, Dünya'nın manyetosferindeki durum şu ana kadar şaşırtıcı derecede sakin." ifadelerine yer verildi.

Jeomanyetik fırtına nedir?

Jeomanyetik fırtınalar, Güneş'te meydana gelen patlamalar ve koronal kütle atımları sonucu uzaya yayılan yüklü parçacıkların Dünya'nın manyetik alanıyla etkileşime girmesiyle oluşuyor.

Güneş patlamaları, yaydıkları X-ışını şiddetine göre A, B, C, M ve X olmak üzere beş sınıfa ayrılıyor. A sınıfı en düşük, X sınıfı ise en yüksek şiddeti temsil ediyor. Her bir üst sınıfa geçildiğinde patlamanın gücü yaklaşık 10 kat artıyor.

Olası etkileri neler?

Uzmanlara göre güçlü jeomanyetik fırtınalar;

• Elektrik şebekelerinde geçici aksamalara neden olabilir.

• Uydu sistemleri ile haberleşme ve GPS hizmetlerinde kesintilere yol açabilir.

• Radyo iletişimini olumsuz etkileyebilir.

• Kutup bölgelerinde etkileyici kuzey ve güney ışıklarının daha düşük enlemlerde görülmesini sağlayabilir.

• Göçmen kuşlar ve manyetik alanı kullanan bazı hayvanların yön bulma mekanizmalarını etkileyebilir.

Jeomanyetik fırtınalar, etkilerinin şiddetine göre G1 (zayıf) ile G5 (çok güçlü) arasında sınıflandırılıyor. Uzmanlar, beklenen fırtınanın G2 veya G3 seviyesinde gerçekleşebileceğini değerlendiriyor.

Ay'daki krater adı nereden geliyor?

Ay üzerindeki Abulfeda krater'inin adı, O'na ithafen verilmiştir. Fotoğrafta, Fransız Filozof René Descartes adına ithafen verilen krateri de görmektesiniz.

(Fotoğrafta, Abulfeda krateri'nin yanısıra Fransız Filozof René Descartes adına ithafen verilen krater de görülmektedir)

Ebu'l Fida kimdir?

Ebu'l Fida, 1273 yılında Şam'da dünyaya geldi. Tarih ve coğrafya dalında ün yapmıştır. Babası Malik el-Efdal, Moğollar'ın istilasından kaçarak Şam'a gelen ve o dönemin ünlü komutanlarından biriydi.

Ebu'l Fida'nın eğitimi oldukça iyi olup, çocukluğunda Kur'an-ı Kerim ve fen ilimlerini öğrenmiştir. Erken yaşta askeri seferlere katılmaya başlamış ve 12 yaşında Hospitalier şövalyeleri'nin elinde bulunan Markab kalesinin kuşatmasında Hama Emiri refakatinde yer almıştır.

Daha sonra çeşitli kalelerin fethine katılmış ve Memlüklü Sultanı Baybars'ın ordusunda görev almıştır.

1299'da Hama Emirliği Memlükler Devleti'nin bir parçası haline gelmiş ve Ebu'l Fida, Memlükler Şam valisi idaresi altında Hama'nın idaresini almıştır.

1312'de ise Hama şehrinin idarecisi olarak atanmış ve Melik us-Sahn unvanı verilmiştir. Kendisi aynı zamanda bilimsel çalışmalara da ilgi göstermiş ve edebiyat insanlarına, bilim adamlarına destek olmuştur.

Bilimsel çalışmalarıyla tanındı

Ebu'l Fida'nın en ünlü eseri Muhtasaru Tarih il-Beşer adlı eseridir. Bu eser İbn Esir'in El-Kamil fit Tarih adlı eserinin devamı niteliğindedir ve Hz Adem’den başlayarak 1328 yılına kadar olan olayları içermektedir.

Ayrıca 1316-1321 tarihleri arasında yazdığı Takvim ül Buldan adlı coğrafya kitabı da önemlidir. Bu kitap genel coğrafya bilgilerini içermekte olup, dünyanın denizlerini, dağlarını, ırmaklarını ve göllerini anlatmaktadır. Ayrıca Avrupa'da da yayınlanmıştır. Başka bir eseri olan Kunaş adlı kitabı tıp üzerinedir.

Ebu'l Fida, 1331 yılında Hama'da vefat etmiş olup, yerine oğlu Efdal Muhammed Hama Emirliği'ne gelmiştir.

BM bağlantılı enstitüden dikkat çeken rapor

Birleşmiş Milletler Üniversitesi Su, Çevre ve Sağlık Enstitüsü tarafından hazırlanan ve uluslararası basına yansıyan araştırma, yapay zekâ kullanımının veri merkezleri üzerinden önemli miktarda elektrik ve su tüketimine yol açtığını ortaya koydu. Bulgular, küresel ölçekte artan dijital talebin çevresel etkilerine dikkat çekti.

“Nezaket ifadeleri bile veri yükü oluşturuyor” iddiası

Araştırmada, yapay zekâ ile iletişim sırasında kullanılan “lütfen” ve “teşekkür ederim” gibi ek ifadelerin bile veri işleme yükünü artırdığı ve bunun enerji tüketimine küçük de olsa yansıdığı öne sürüldü. Çalışmada, daha kısa sorguların kaynak kullanımını azaltabileceği değerlendirmelerine de yer verildi.

Veri merkezleri ve yüksek enerji tüketimi

Raporda, yapay zekâ altyapısının büyük bölümünü oluşturan veri merkezlerinin önemli bir elektrik tüketimi oluşturduğu belirtildi. Konuya ilişkin değerlendirmelerde, bu merkezlerin küresel enerji talebi içindeki payının artış gösterdiği ve soğutma ihtiyacı nedeniyle su kullanımının da yükseldiği ifade edildi.

Bu bulgular, South China Morning Post ve çeşitli uluslararası medya kuruluşlarında yer alan analizlerle de desteklenerek kamuoyuna yansıdı.

Uzmanlardan uyarı

Çalışmanın baş araştırmacılarından Kaveh Madani, yapay zekânın yalnızca dijital bir araç olarak görülmemesi gerektiğini belirterek, her sorgunun arkasında enerji, su ve donanım kullanımına dayalı fiziksel bir altyapı bulunduğunu vurguladı.

2030 projeksiyonları ve büyüyen etki

Rapor, yapay zekâ kullanımının artmasıyla birlikte önümüzdeki yıllarda enerji tüketimi ve elektronik atık miktarının da ciddi şekilde yükselmesinin beklendiğini ortaya koydu. Veri merkezlerinin genişlemesiyle birlikte çevresel etkinin daha görünür hale geleceği ifade edildi.

Uzmanlardan dikkat çeken uyarı

Moleküler Biyoloji ve Genetik Öğretim Üyesi Prof. Dr. Muhsin Konuk, yapay zekâ destekli biyoteknolojilerin günümüzde ulusal ve küresel güvenliğin en kritik başlıklarından biri haline geldiğini söyledi.

Konuk, yapay zekânın biyolojik silah üretiminde kullanılmasının birçok uzman tarafından en acil güvenlik tehditlerinden biri olarak değerlendirildiğini belirterek, bu konuda yasal düzenlemelerin hızlandırılması gerektiğini ifade etti.

Bilgiye ulaşmak artık daha kolay

Geçmişte biyolojik ajan geliştirebilmek için ileri düzey bilimsel bilgi, laboratuvar deneyimi ve özel kaynaklara erişim gerektiğini hatırlatan Konuk, günümüzde gelişmiş yapay zekâ modellerinin karmaşık biyolojik bilgileri daha erişilebilir hale getirdiğini söyledi.

Bu durumun kötü niyetli kişilerin tehlikeli biyolojik süreçlere ilişkin bilgilere daha kolay ulaşabilmesine neden olabileceğini vurguladı.

Yeni biyolojik tehditler ortaya çıkabilir

Yapay zekânın protein modelleme ve biyolojik veri analizi alanlarında ulaştığı seviyenin, doğada bulunmayan yeni biyolojik ajanların tasarlanmasına zemin hazırlayabileceğini belirten Konuk, mevcut tedavilere veya aşılara direnç gösterebilecek yeni tehditlerin teorik olarak gündeme gelebileceğini kaydetti.

Sentetik DNA siparişlerine sıkı denetim önerisi

Biyogüvenlik alanında alınan önlemlerin artırıldığını ifade eden Konuk, sentetik DNA ve RNA siparişlerinin sıkı şekilde denetlenmesinin büyük önem taşıdığını söyledi.

Amaçlarının tehlikeli gen dizilimlerinin sipariş edilmesini önlemek ve biyolojik araştırmaların kötü amaçlarla kullanılmasının önüne geçmek olduğunu belirtti.

Yapay zekâ sistemlerine güvenlik filtreleri ekleniyor

Bilim insanlarının yapay zekâ sistemlerine çeşitli güvenlik mekanizmaları entegre etmeye çalıştığını ifade eden Konuk, biyolojik tehdit oluşturabilecek içeriklerin üretilmesini engelleyen yazılımsal koruma sistemleri üzerinde çalışmalar yürütüldüğünü aktardı.

Hem risk hem fırsat barındırıyor

Uzmanlara göre yapay zekâ, kötü niyetli kullanım durumunda ciddi riskler oluşturabilse de aynı zamanda salgın hastalıklara karşı aşı ve tedavi geliştirme süreçlerini hızlandırabilecek önemli bir araç konumunda bulunuyor.

Prof. Dr. Konuk, teknolojinin kendisinden ziyade denetimsiz kullanımın risk oluşturduğunu belirterek, biyogüvenlik alanındaki düzenlemelerin ve uluslararası iş birliğinin önemine dikkat çekti.

Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi (BEUN) Karaelmas Siber Güvenlik Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürü Dr. Öğretim Üyesi Semih Çakır, yapay zeka destekli dolandırıcılık girişimlerinin arttığını belirterek vatandaşların dijital ortamda daha dikkatli hareket etmesi gerektiğini söyledi.

Gelişen teknolojiler sayesinde dolandırıcıların artık yalnızca mesaj veya e-posta yoluyla değil, sesli ve görüntülü içeriklerle de insanları kandırabildiğini ifade eden Çakır, özellikle deepfake teknolojilerinin ciddi bir risk oluşturduğunu vurguladı.

"İnsanların sesi taklit edilebiliyor, görüntüleri üretilebiliyor"

Siber tehditlerin son yıllarda önemli ölçüde değiştiğini belirten Dr. Öğretim Üyesi Semih Çakır, şunları kaydetti:

"Son dönemde ’siber dolandırıcılık faaliyetleri’, ’deepfake’ ve ’veri sızıntısı’ gibi kavramlar sıkça duyulur hale geldi. Özellikle yapay zeka teknolojilerinin hızla gelişmesiyle birlikte siber tehditlerin yapısı da değişti. Eskiden basit e-posta dolandırıcılıklarıyla karşılaşırken, bugün artık insanların sesi taklit edilebiliyor, görüntüleri üretilebiliyor ve birçok gerçekçi sahte, manipüle edilmiş içerikler oluşturulabiliyor. Bu nedenle artık yalnızca teknik sistemler değil, insanların psikolojisi ve güven duygusu da hedef alınıyor. Şu an en kritik tehditlerden biri yapay zeka destekli deepfake dolandırıcılıklarıdır. Çünkü insanlar artık yalnızca yazılı mesajlarla değil, sesli aramalar, görüntülü görüşmeler ve sosyal medya videoları üzerinden de manipüle edilmektedir."

"Şüphe güvenlik refleksi haline gelmiştir"

Dolandırıcıların sosyal medya üzerinden elde ettikleri kısa ses kayıtlarını kullanarak kişileri taklit edebildiğini belirten Çakır, vatandaşların gelen talepleri mutlaka doğrulaması gerektiğini söyledi.

"Örneğin dolandırıcılar kısa bir ses kaydınızı sosyal medyadan alıp, sizin sesinizi taklit edebiliyor. Daha sonra aile bireylerinizi arayarak ’Acil para gönder’ gibi senaryolar oluşturabiliyor. Bu durumda klasik dolandırıcılık yöntemlerinden çok daha tehlikeli hale gelmiş oluyor. Öncelikle dijital dünyada şüphe çok önemli bir kavram ve güvenlik refleksi haline gelmiştir. Şüpheyi asıl duymamız gerekiyor. Bir telefon görüşmesi, mesaj veya video ne kadar gerçek görünürse görünsün mutlaka ikinci bir doğrulama yapılması gerekiyor. Örneğin telefonla gelen para talepleri gibi birçok farklı kanaldan bu ifadeleri teyit etmek gerekiyor."

"En büyük hata fazla veri paylaşımı"

Sosyal medya kullanıcılarının kişisel bilgilerini kontrolsüz şekilde paylaşmasının ciddi riskler oluşturduğunu vurgulayan Çakır, bu verilerin sosyal mühendislik saldırılarında kullanılabildiğini belirtti.

"Bilinmeyen bağlantılara tıklamamak, banka bilgilerini telefonda asla ve asla paylaşmamak, sosyal medyada aşırı kişisel veri paylaşmamak artık temel dijital güvenlik kuralları haline gelmiş durumda. En büyük hata fazla veri paylaşımı. Günümüzde görüyoruz birçok sosyal medya kullanan insan sayısı çok fazla ve bu kullanıcılar, yani bizler doğum tarihlerini, çocuklarının okullarını, yaşadığı şehri, yeri, günlük rutinlerini, hatta ses ve görüntülerini kontrolsüz biçimde paylaşabiliyor. Oysa bu veriler, sosyal mühendislik dediğimiz bir kavram var ve sosyal mühendislik saldırılarında kullanılıyor. Siber suçlular artık teknolojiyi psikolojik manipülasyonla birleştiriyor. Yani saldırılar sadece bilgisayarlara değil, insan davranışlarına yönelik gerçekleştiriliyor."

"Yapay zeka ile saldırılar otomatik hale geldi"

Yapay zekanın dolandırıcılık yöntemlerini daha hızlı ve etkili hale getirdiğini belirten Çakır, bazı temel güvenlik önlemlerinin büyük önem taşıdığını ifade etti.

"Yapay zeka oldukça popüler bir alan haline geldi günümüzde, her alanda artık kullanılmakta ve yapay zekayla beraber saldırılar da otomatik hale gelmiş durumda. Eskiden bir dolandırıcının yüzlerce kişiye manuel mesaj göndermesi gerekiyordu, bugün ise yapay zeka sayesinde kişiye özel oltalama dediğimiz mesajlar iletilebiliyor, gerçekçi, sahte e-postalar, otomatik ses klonlamaları, gerçek zamanlı dip fake videoları çok hızlı bir şekilde üretilip bu insanlara ulaştırılabiliyor ve bu ciddi anlamda da tehlike arz etmekte. Bu noktada bazı temel önlemler ciddi aslında fark oluşturuyor."

"Aileler yasaklayıcı değil, bilinçlendirici olmalı"

Çocuklar ve gençlerin dijital tehditlere karşı daha fazla risk altında bulunduğunu dile getiren Çakır, ailelerin bilinçlendirme odaklı hareket etmesi gerektiğini söyledi.

"Gençler özellikle sosyal medya manipülasyonlarına karşı risk altında. Sahte hesaplar, oyun içi dolandırıcılıklar, veri toplama uygulamaları ve kimlik avı saldırıları çocukları hedef alabiliyor. Ailelerin burada yasaklayıcı değil aslında bilinçlendirici şekilde bu genç bireylere yaklaşması gerekiyor. Çünkü teknoloji artık hayatın bir doğal bir parçası. Bundan bir kaçış yok. Ki hayatımızın artık merkezi haline de gelmiş durumda. Buradaki önemli nokta ise güvenli kullanım kültürünü oluşturabilmektir."

"Kişisel bilgilerinizi fiziksel cüzdanınız kadar dikkatli koruyun"

Veri güvenliğinin günümüzde her zamankinden daha önemli hale geldiğini belirten Çakır, vatandaşlara kişisel bilgilerini koruma çağrısında bulundu.

"Dijital dünyada artık en değerli şey biliyorsunuz ki veridir. Yapay zeka içerisinde yapay zeka için de en önemli şey veridir. Veri olmazsa yapay zekadan bahsetmek mümkün değil. Bu anlamda insanlar kişisel bilgilerini fiziksel cüzdanları kadar dikkatli korumalı. Şunu unutmamalıyız, her teknolojik gelişme yeni fırsatlar sunarken aynı zamanda yeni riskler de doğurmaktadır. Bu nedenle bilinçli teknoloji kullanımı, dijital farkındalık ve siber güvenlik kültürü geleceğin en önemli toplumsal ihtiyaçlarından biri olacaktır. Dijital güvenlik konusunda bilinçli olmak artık bir tercih değil, zorunluluk haline geldi. Herkese güvenli dijital yaşam diliyorum."